زمان يكى از آنها چيره شود ناگزير ديگرى مقهور و سركوب مىگردد . هر گاه شهوات در روزگار نوجوانى و جوانى پيش از آن كه عقل كامل يابد تكميل شود سپاه شيطان سبقت مىگيرد و بر هدف چيره مىشود و دل به آن انس مىيابد و ناچار مقتضيات شهوات عادت او مىشود ، و اين امر بر او غلبه مىيابد به گونه‌اى كه جدا شدن و دل كندن از آن برايش دشوار مىگردد . سپس عقل با لشكرش كه حزب خدا و رهايى بخش دوستان او از چنگ دشمنانش مىباشد كم كم فرا مىرسد در اين موقع هر گاه سپاه عقل تقويت و تكميل نشود كشور قلب به كلى تسليم شيطان مىشود ، و آنچه را آن ملعون وعده داد بر آورده مىكند ، در آن جا كه گفته است : لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا « 29 » . اگر عقل قوّت و كمال يابد نخستين كار او ريشه كن كردن سپاه شيطان از طريق در هم شكستن شهوات و دورى جستن از عادات بد ، و باز گردانيدن طبع با قهر و غلبه به سمت عبادات خواهد بود ، و توبه هم معنايى جز اين ندارد . در واقع اين امر بازگشت از راهى است كه راهنماى آن شهوت و نگهبان آن شيطان است به راه خدا . بىشكّ در عالم وجود هيچ انسانى نيست جز اين كه شهوتش بر خودش پيش دارد ، و در طبيعتش غريزه‌اى كه سرمايهء كار شيطان است بر غريزه‌اى كه دستمايهء فرشتگان است مقدّم مىباشد ؛ بنابر اين بازگشت از اعمال گذشته كه در جهت كمك به هوسها و شهوتها صورت گرفته بر هر انسانى ضرورى است . در اين صورت كسى كه در حال كفر و جهل به حدّ بلوغ رسد بر او واجب است از كفر و جهل خود توبه كند ، و آن كه به پيروى از پدر و مادرش در حال مسلمانى بالغ شده ليكن از حقيقت اسلام خود بىخبر است بر اوست كه با فهميدن معناى اسلام از غفلت خود تايب شود ، زيرا مادام كه خود مسلمان نگردد اسلام پدر و مادرش به حال او سودى ندارد ؛ و اگر اين معنا را فهميد بر او واجب است از خوى و روش خود در پيروى از شهوات بدون هيچ مانع باز گردد ، و در امساك و بخشش و عمل و ترك آن در قالب حدود و احكام الهى اقدام كند ، و اين امر از سخت‌ترين مراحل توبه است و بسيارى در اين راه درمانده و نابود شده‌اند ، و همهء اينها رجوع و توبه به شمار مىآيد . بنابراين آشكار شد كه توبه نسبت به هر شخصى واجب عينى است ، و تصوّر نمىرود بشرى از آن بىنياز باشد ، همچنان كه آدم ابو البشر از آن بىنياز نشد ، و بى شكّ وجود فرزند هرگز گنجايش چيزى را كه وجود پدر گنجايش آن را نداشته است ، دارا نيست .

--> ( 29 ) اسراء 65 / : . . . همه فرزندانش را جز عدهء كمى گمراه و ريشه‌كن خواهم ساخت .